Falsafah Sirih di adat Simalungun
GORAN-GORAN NI DEMBAN PAKON FALSAFAHNI
*Demban gunringan (partadingan)
Igunring arti ni iborkos; isusun ma jenges demban ai bilanganni si onom onom salopitan jadi 6 x 6=36 lembar, dong deba 8 x 8=64, sapari 12 x 12 = 144.
Iborkos ma bani bulang taruk (bulung ni bagod anak-anak), isangkut bani bonang manalu dua hali i atas i toruh tapi sada do punsani. Isolatkon ma hapur na italunsungkon (songon gulom) hubani demban ai; i darat ni gunringan ai pining bulat 12 + pining batisan 24, gambir bongkou sada, timbahou sampang-pang hapas 3 jari, omas (indung ni huning) pakon duit partadingan (menurut janji) anggo duit hortas do ningon ibaen do duit batu sada panindih ni.
latur ma i atas ni pinggan jarojak na dob-dob marisi boras sannangging, duit pakon hapas ma han natas lanjar itutup pakon bulung ujung.
Anggo ibagas balbahul marisi boras otik songon lapitni. Bani sabagian
janan panggattih ni bulung taruk bulung ni galuh do ibahen (bulung ujung).
*Panjahaini:
*Demban, mamulai pakon manutup parsahapan adat ningon mardalan do demban, aima na nigoran ujung sombah. Runggu ni demban aima: hapur, pin ing, gambir pakon timbahou. Antupni demban; hapur putih = borsih ni uhur, gambir = ulet, pining = lurus (hati terbuka), timbahou = totap pardingat. (Menurut istilah dada Meuraxa yang disebut sekapur sirih).
*Bulung taruk, humbani bagot, ia bagot marguna do ganup humbani uratni nari ronsi pusukni; maksudni: Ase andohar ma siboban tuah boru ai songon tuah ni bagod lanjar mamborkos haganup tutur.
*Bonang manalu, sa odoran ma ijai tolu saodoran (aima ase anggo mambuat boru anak manombaki) ningon porlu lobei mamuhun bani tulangni, ase boi si tolu rupa panangkut ni.
*Boras tenger, hunbani omei; marboras-marbuah. Anggo ipajujungkon barang ihoraskon boras maksudni ase marbuah, horas-horas; pitta-pitta sori mandapot, in na pinitta in ma dapot. (Anggo ihuningi boras artini marbuah anjaha horas anjaha dapotan na maharga aima omas. Hapilinan ni omas (aima huning).
*Hapas: (bunga) putih anjaha borsih artini : Ibagas putih ni uhur do diha-diha
haganup namanurdukkon ai.
*Omas/huning, sada barang tang na maharga artini omas patuduhkon harga ni uhur diri. Pinggan jarojak/pahar, artini seng meleng-eleng be uhur hotma bani
hundulanni, tipak bani aturanni.
*Balbahul, artini: "Ia bal-bahul pandan, pandan marduri-duri, anggo
rokkap ni badan martomu do hadopanni". nini umpasa.
*Catatan:
1. Anggo adat nahinan, naso bulih do pardembanon partadingan; sigantungkonon do demban ai bani hurung manik i toruhni bukkulan ni rumah demban ni tondui do goranni.
2. Odoran di demban partadingan, ai ma demban banggal, (ondo na boi pardembanon), na patorang pe itoruh on.
1. Demban pangiring/banggal
Cara mambaturni sarupa do pakon demban baturan, bilanganni dassa palegan-legan. Bani bapa bilangan 6+6= 12 bani inang 4 + 4 = 8 lambar. Lang pala marbatu, bani deba ianan, marbatu do ibaen ase ulang demban na habang gan goranon.
2. Demban
Bani bapa: iatas pinggan putih isusun ma demban ai si oppat-oppat salopah, (ipilihi ma na dear-dear anjaha martampuk ganupan), dob-dob inahi hapur pakon pining batisan si sada-sada, urungni demban menghadap dompak pinggir. I tongah-tongah itindihkon ma timbahou sampinggol (selingkar) pakon sada gambir bongkou. I atas ni ai pe inahkon batuni (duit), lanjar itutup bani bulung tinapak (bulung bongkou). Bani inang, sarupa do susunan ni, tapi bilangan ni ihurangi 3+3=6 lambar.
Anggo laho manurdukhon, ipareksa lobei ningon tappukni do happit lobei atap ujung ni demban ai hampit diri. Batuni demban bani bapa pe ningon bahatan marimbang bani inang
mangihutkon bilangan adat. Anggo seng siparbatu (lang dong batu ni/duit), sanggah manurdukhon ai, mintor irik itarik panutupni otik (terbuka kira-kira sapartolu).
3. Demban Tugah-tugah patugahkon na matei sayur matua.
Sanlambar demban sayur na dob iantupi, rap pakon tangkuluk atap gotong ni namatei ai, anggo dihut do parinangon manaruhkon sirsir ma marlupak lupak demban ai isurdukhon. Bani deba ianan marpinggan do ibahen. Anggo inang do matei, bulang do hasomanni. Anggo demban tugah-tugah malas ni uhur do (tubuh anak) hubani tulangni dua demban ibukkus bani bulung anjaha isangkut.
4. Demban Panusut/Olob-olob.
Na goran demban panusut aima apuran parsidobi (panutup) ni horja, bani langkah boru dobkonsi siap ganupan siapuranan/mandembani marsahap
ma han luluan sonon: Ulangat martaduhan, hadingan martapis aribut,
Manat marsipagolpaan, Ulang hatadingan apuran panusut.
Apuran panusut dos do songon apuran baturan anjaha siparbatu.
5. Apuran Dob Mangan
Aima apuran songon gantih ni bajut, na iisi umbahat demban pakon antupni inahkon i bagas pinggan surdukhonnon hu luluan songon gantih ni demban tangan-tangan. Bani nadeba ianan i nahkon do sigaret i atas ni demban sisurdukhonnon bani paramangon halani bahatan ma panginsop sonari on, na deba marbatu do ibahen.
6. Apuran Pangontang.
Apuran pangontang (mengundang) diha-diha, ibahen do apuran sayur tarlobihma bani suhi ni ampang, sonari on sidearan mardalan apuran bani na dohor-dohor iananni, surat undangan songon gantih ni apuran bani hade hade na daoh iananni.
7. Apuran Tasakan
Apuran na dobdobiantupi. Dobkonsi inahkon hapur pakon gambir, iloppit
dua ma demban ai dobkonsi ai inahkon ma pining pakon timbaho lanjar
irotapkon tampukni. Sisurdukonon ma ai hubani tutur parmalangan diri
songon nasikaha, besan pnl. pakon bani na marpambotoh (panambari) dong sipangindo on. Aima apuran na so niantupan, borsih; anggo laho marpuran, diri sandiri do
8. Apuran Tiar
mangantupi. Panurdukni/ songon biasa tampukni hampit sipanjalo.
9. Apuran Pamupus
Dobkonsi isurdukkon demban sayur bani tulangni, isurdukkon ma use demban pamupus bani tulangni ase ibursik sambubuni panogolanni, isini: songon na biasa (hapur, gambir, pining) itambah lada sada, hasowor pakon jarango sasan niris.
10. Apuran Sayur
Aima apuran na dob-dob iantupi, panurdukhoni tampukni hampit sipanjalo. Tujuanni apuran sayur ase horas torkis na manjalo pakon na mambere, inma apuran umum sibereonkon songon gattih ni panginsopan.
11. Apuran Sombah
Dua lambar do apuran sombah sahali isurdukkon na dobdobiatupi: anggo isurdukkon ma apuran sombah, laho mansopotkon halepakan (kesalahan)
diri ma hubani na manjalo apuran ai.
12. Apuran Panurungi. Ilompit songon potongan ni gulom, antupni songon nabiasa itambah sada lada pakon jarango sanniris, siberconkon bai na marpambotoh sibursikhononni bani naboritan ai.
13. Demban Tobus Huning. Aima demban 4: 4 i bagas piring na inahi boras otik, i atasni demban ibahen 2 huning. 1 huning na dob iponggol na sada nari indungni huning ujungni iponggol otik. Huning na iponggor aima idaiskon boru laho hubani tonton ni inang, sahapni:
On ma inang demban tobus huning, domma loja ham manghuning-huningi au sadokah on tarima kasihma. Borhat ma au hujabungku. Dobai indungni huning idaiskon inang hu pardoppakanni boruni; sai manghuning-huningi ma ho janah sai marsihuning-huningan ma nasiam i rumah tangga nima.
Sumber:
Buku "ADAT NI SIMALUNGUN" (hal:111-115)
Na isempurnahon cetakan II
Na ipatupa PRESIDIUM PARTUHA MAUJANA SIMALUNGUN 2008
Editor:Drs.Salmon Sinaga